Osmanlı Devleti’nde Kapitülasyonlar Neden Verildi?
Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonlar, tarihsel olarak oldukça önemli bir yer tutuyor. Ama günümüzde çoğu kişi bu kavramı yalnızca dışarıdan gelen yabancı ticaretle ilgili bir anlaşma olarak biliyor. Oysa, bu durumun altında pek çok karmaşık ve bazen de zorunlu sebepler yatıyor. Peki, Osmanlı Devleti neden kapitülasyonlar verdi? Bu yazıda, hem geçmişteki nedenleri hem de bu durumun Osmanlı’nın geleceğine etkilerini keşfetmeye çalışacağım. Ama önce, konuya biraz daha derinlemesine bakmak lazım.
İlk Adımlar: Osmanlı’nın Ekonomik ve Diplomatik Durumu
Osmanlı Devleti’nin ilk kapitülasyonları, 16. yüzyılda, Osmanlı ile Avrupa arasındaki ilişkilerin gelişmesiyle başladı. Tabi, burada “kendi isteğiyle” verildi demek biraz tartışmalı. Osmanlı, büyük bir imparatorluk olmasına rağmen, o dönemdeki ekonomik ve diplomatik zorluklar yüzünden Batı ile bu tür anlaşmalar yapmayı zorunlu hale getirdi. Düşünsenize, imparatorluğun gücü bir noktada sınırlarına dayandı, dışarıdan gelen baskılar arttı ve her şeyin başında gelen ekonomik zorunluluklar devreye girdi.
Biraz daha somutlaştırmak gerekirse, mesela bugün, İstanbul’da yaşayan biri olarak, sabah işe gitmek için trafikte saatlerce beklemek zorunda kalıyorum. O an her şey o kadar karmaşık geliyor ki, “Neden bu kadar zor?” diye düşünüyorum. Ama bir şekilde, yola devam ediyorum. Osmanlı’nın yaşadığı durum da buna benzerdi. Ekonomik engeller ve diplomatik baskılar o kadar karmaşık hale gelmişti ki, hükümet de bazı kararları almak zorunda kaldı. Yani, kapitülasyonlar bir anlamda “başka çare yok” dediğimiz bir durumdu.
Batılı Güçlerle İlişkiler: Zorunlu Bir Anlaşma
Osmanlı Devleti, Batı ile ilişkilerini geliştirmek istiyordu, çünkü Batı’nın ticaret yolları ve ekonomik gücü göz ardı edilemezdi. Özellikle Fransızlar, Osmanlı için önemli bir müttefikti. 1535’te Fransa ile yapılan kapitülasyonlar, bir anlamda iki taraf arasında ticaretin önünü açtı. Ancak bu anlaşmalar, zamanla Osmanlı için daha zorlayıcı hale geldi. İçimde şöyle bir düşünce belirdi: “Eğer o dönemde başka bir seçenekleri olsaydı, bu anlaşmalar yapılır mıydı?” Kesinlikle hayır. Bu, bir anlamda stratejik bir zorunluluktu.
Burada, aslında Osmanlı’nın Batı ile yaptığı anlaşmaların, Batı’nın avantajına dönecek şekilde evrildiğini söyleyebiliriz. Yabancı tüccarların gümrükten muaf tutulması, Osmanlı’nın kendi ticaretine darbe vurdu. Dahası, yabancıların Osmanlı topraklarında yargı muafiyetine sahip olmaları, yerel otoritelerin gücünü zayıflattı. Bu durum, Osmanlı’nın uzun vadede ekonomik ve siyasi bağımsızlığını olumsuz etkileyen bir faktör oldu.
Osmanlı’nın Güç Kaybı ve Kapitülasyonların Artışı
Osmanlı Devleti’nin zayıflamaya başlamasıyla birlikte, kapitülasyonların sayısı arttı. Bu, devletin ekonomik gücünün azalmaya başladığının bir göstergesiydi. Zamanla, kapitülasyonlar sadece Fransa ile değil, İngiltere, Hollanda ve diğer Avrupa ülkeleriyle de yapılmaya başlandı. Burada ilginç bir nokta var. Düşününce, o dönemde Avrupa’nın büyük ticaret güçlerinin Osmanlı topraklarında belirli avantajlara sahip olması, Osmanlı’nın kendi halkına karşı bir nevi haksızlık gibiydi. Ama belki de bu, o dönem için bir tür ‘iş birliği’ anlamına geliyordu, sonuçta başka şansları yoktu.
Günümüzde yaşadığım bir durumu gözümde canlandırıyorum. Örneğin, çalıştığım ofiste, şirketin her geçen gün daha fazla yabancı yatırımcıya ihtiyaç duyması, bana bazen şu soruyu sorduruyor: “Ne kadar bağımsız kalabiliriz? Ya da dışarıdan gelen etkilere nasıl karşı koyabiliriz?” Osmanlı’da da benzer bir durum vardı; dışsal faktörler arttıkça, içerideki kararlar giderek daha fazla etkileniyordu.
Kapitalizmin Yükselişi ve Osmanlı’nın Çöküşü
Osmanlı’daki kapitülasyonlar, kapitalist ekonomilerin yükselişiyle paralel bir şekilde gelişti. Avrupa’da gelişen kapitalizm, Osmanlı’nın geleneksel ekonomik yapısına ciddi zararlar verdi. Bu, Osmanlı’nın dünya ticaretindeki yerini kaybetmesiyle sonuçlandı. Yabancı tüccarların Osmanlı topraklarında serbestçe faaliyet göstermeleri, yerel esnafı ve tüccarları zor durumda bıraktı. Yani, Osmanlı’nın ekonomik yapısı, kapitülasyonlarla birlikte ciddi bir sarsıntı geçirdi.
Günümüz İstanbul’unda, yabancı markaların artan etkisi ve özellikle küçük esnafların bu markalarla rekabet edememesi gibi durumları düşündüğümde, o dönemin izlerini görmek çok daha kolaylaşıyor. Kapitalizmin Osmanlı’da ne denli yıkıcı sonuçlar doğurduğunu günümüzden çok net bir şekilde fark edebiliyoruz.
Bugün ve Gelecek: Kapitülasyonların Etkisi
Osmanlı’dan günümüze kadar süregelen bu durumun etkilerini hala hissediyoruz. Modern Türkiye’nin dış ekonomik ilişkileri, ne yazık ki, geçmişteki kapitülasyonlar gibi tek taraflı anlaşmalarla şekillenmeye devam ediyor. Bu da, bazen devletin ekonomik bağımsızlığını tehdit edebiliyor. Şimdi, kendi kendime düşünüyorum: “Osmanlı’dan aldığımız dersler, günümüz siyasetine nasıl etki edebilir?” Belki de en önemli ders, ekonominin ne kadar kırılgan olduğudur. Eğer geçmişteki hataları tekrar etmemek istiyorsak, ekonomimizi gerçekten sağlam temellere oturtmamız gerekiyor.
Sonuç
Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonlar, sadece bir ekonomik gereklilikten çok, imparatorluğun zayıflayan yapısının dışa bağımlılığını simgeliyor. İlk başta pratik bir çözüm gibi görünen bu anlaşmalar, zamanla Osmanlı’nın iç işleyişini ve bağımsızlığını zayıflatan bir faktöre dönüştü. Gelecekte, Osmanlı’nın bu tarihi sürecinden alacağımız dersler, modern Türkiye’nin daha bağımsız bir ekonomik yapı kurmasında belirleyici olabilir.